O życiu

Po sukcesie Anny Kareniny (1877) resztę życia najsłynniejszy rosyjski pisarz i myśliciel Lew Tołstoj poświęcił przede wszystkim na dociekania filozoficzno-religijne. W 1886 roku (kiedy ukazała się jego słynna nowela Śmierć Iwana Ilicza) zaczął pisać O życiu, w pewnym sensie kontynuację rozważań ze Spowiedzi (1879; Wydawnictwo Aletheia, Warszawa 2011). I Spowiedź, i O życiu z powodu cerkiewnej cenzury spotkał ten sam los: zakaz rozpowszechniania. O życiu ukazało się po rosyjsku i w przekładach za granicą, a w Rosji dopiero w 1913 roku, już po śmierci Tołstoja, który zmarł w 1910 roku. W tej rozprawce żarliwość i szczerość poszukiwania prawdy o sensie życia sprawia, że autor odrzuca wszelką kościelną dogmatykę, a nawet wiarę, i prawdy o “nieskończonym życiu” szuka w swojej “rozumnej świadomości”. W tym na wskroś religijnym tekście Tołstoj nie mówi w ogóle o Bogu ani o zbawieniu, a jego spekulacje nie mają teologicznego charakteru. Nie można ich też przypisać popularnej w tym okresie na Zachodzie filozofii życia. Sam autor zaliczył te rozważania do najważniejszych swoich pism. Bławatska uznała go za prawdziwego teozofa, a rosyjska Cerkiew ekskomunikowała.